تغییر و تحول از موسیقی مقامی به دستگاهی؛ رسالهی بحورالاحان فرصت الدوله شیرازی
.
رسالهی بحور الالحان فرصت الدوله شیرازی
.
در متن زیر که از مقالۀ «از مقام تا دستگاه» نوشتۀ هومان اسعدی استخراج شده است، تا حدودی، به تغییرات ایجادشده در ارتباط با دگردیسی نظام موسیقایی ایران از سیستمِ «مقامی» به «دستگاهی» اشاراتی میشود. فرصت شیرازی در بخشی از بحور الالحان به این نکته اشاره میکند که نوا و راست (همان راستپنجگاه) جزو مواردی محسوب میشوند که نسبتی با موسیقی قدیم ایران (نظام مقامی) ــ لااقل بهلحاظ نامگذاری ــ ندارند و ایندو را بهعنوان اضافات تازهوارد به فرهنگ موسیقایی ایران معرفی میکند. اقبال و عدم تمایل قدما (از دورۀ قاجار بهبعد) به اجرای دو دستگاهِ «نوا» و «راستپنجگاه» را نیز میتوان در جدیدالورود بودنِ آنها جستجو کرد.
فرصتالدوله شیرازی (1271-1339 هجری قمری)
.
«چنین بهنظر میرسد که در دوران قاجار نظام دوازدهدستگاهیِ پیشین درقالب ساختاری جدید، باز سازماندهی میشود. فرصتالدوله شیرازی (1271-1339 هجری قمری) در بحورالالحان پس از ذکر مقامات قدیم به نکاتی شایان توجه اشاره میکند:
ولیکن بر ارباب دانش و بینش مخفی نیست که در این دوران اکثر از این ما ذکر مصطلح نیست بلکه متروک است، الا قلیلی از آنها و در آنها تغییر کلی راه یافته بلکه در دستگاه اختلال بههم رسیده چو که بعضی را به اسم تغییر دادهاند و بعضی را ترک کردهاند و برخی را زیاد نمودهاند... بهزعم فقیر کسی که بخواهد پیروی اصطلاحات تازه را بنماید با محتاج است ابتدائاً به اینکه اقتدا بهطریقهی متقدمین نماید و آنچه که در جمیع کتب سلف مذکور است فرا گیرد آنگاه تصرفات تازه را ملتفت شود... بدان که در این قرن اخیر در زمان حکماء و علماء این فن دستگاه قدماء را برهم زده و آن را بر هفت دستگاه قرار دادهاند. دو دستگاه را به همان اسم دستگاه قدیم میخوانند، یکی دستگاه راست و دیگری دستگاه نواست؛ ولی پنج دستگاه دیگر را به همان اسماء خواندهاند... بههرحال برای شخص متتبع این تغییرات و طرزهای جدیده معلوم میگردد که با دستگاه دوازدهگانهِی قدیم که پیش از این مرقوم آمد چقدر فرق دارد (شیرازی 1367: 19-18).»
.
متن کامل کتاب بحور الالحان فرصت الدوله شیرازی را میتوانید از اینجا دانلود کنید.
منبع:
اسعدی، هومان. 1380. «از مقام تا دستگاه، نگاهی موسيقی شناختی به جنبه هايی از سير تحول نظام موسيقی کلاسيک ايران» فصلنامهی موسیقی ماهور 3 (11): 75-59.