موسیقی ایرانی و فیلم «مِدهآ» اثر پازولینی
مدهآ، نام فیلمی از کارگردان فقید ایتالیایی است. مدهآی پازولینی، براساس نمایشنامهای با همین نام، اثر اوریپید (نمایشنامهنویس ِ شهیرِ یونانی)، در سال ۱۹۶۹ میلادی ساخته شد.
در میان آثار سینمایی که روایت آنها وامدار و اقتباسشده از داستانهای ادبی و اساطیر باستانی است، «مدهآ» همواره بهعنوان اثری برجسته، موردتوجه منتقدین این حوزه قرار داشته. آنچه در این مطلب موردبررسی قرار می گیرد، موسیقی متن این فیلم است که در بخش اعظمی از آن، موسیقی دستگاهی ایران، نقش برجستهای دارد.
گرچه موسیقی این فیلم در زمرۀ آثاری قرار نمیگیرد که آهنگساز بهصورت آگاهانه به ساخت موسیقیِ مرتبط با فضای فیلم مبادرت ورزید است. در ساخت موسیقی فیلم، بهصورت مرسوم، آهنگساز براساس پلانها، سکانسها، لوکیشنها و همچنین شخصیتهای مختلف فیلم، تلاش می کند تا فضای را ــ بهواسطۀ موسیقی ارائه دهد که تأثیری تشدیدکننده را به مخاطب القاء کند. اما در این فیلم، موسیقی کُلاژی از اجراهای مختلف نوازندگان و خوانندگان ایرانی و خاور دور است. موسیقی ایرانی نیز سهم ِ بهسزایی در القای فضای اساطیری و باستانیِ مدنظرِ پازولینی داشته است.
قسمتهایی که در این فیلم از موسیقی ایرانی استفاده شده، مربوط به اجرایی است که «نورعلی برومند»، «علیاصغر بهاری»، «فرامرز پایور» و «اکبر گلپایگانی»، در سال ۱۳۳۵ در سازمان یونسکو اجرا کردهاند. این اجرا در دو بخش (آواز اصفهان و دستگاه سهگاه) است که گویا تکنوازی استاد پایور بیشتر به مذاقِ جناب پازولینی خوش آمده و حضورِ نوای سنتور در این فیلم پررنگتر از سایر سازها می باشد. تیتراژ آغازین فیلم نیز با نوای سنتور همراه است. در بخشهایی از فیلم، صدای تارِ نورعلی برومند بههمراه آواز اکبر گلپایگانی بهگوش میرسد. تکنوازیِ نورعلی برومند (در آواز اصفهان)، بهزعم نگارنده، از بهترین اجراهای برجامانده از این استاد موسیقی ایرانی بهشمار میآید. در قسمت پایین میتوانید هر بخش این اجرا را دریافت نمایید:
دانلود قسمتی از تکنوازی تار (آواز اصفهان) نورعلی خان برومند که در فیلم مدهآ استفاده شده.
دانلود قسمتی از تکنوازی سنتور (دستگاه سهگاه) فرامرز پایور که در فیلم مدهآ استفاده شده.
بخشی از مصاحبهی جناب گلپایگانی با روزنامهی بهار، در ارتباط با فیلم مدهآ:
-در دوران فعالیت های اوازی شما افتخارات متعددی به چشم می خورد که یکی از این افتخارات ارزشمند مربوط به استفاده از صدای شما در یک فیلم سینمایی مطرح خارجی است ;
- گلپا : بله، «پازولینی» کارگردان مشهور ایتالیایی فیلمی در ایتالیا ساخته بود به نام «مدهآ» که در آن از صدای من استفاده کرده بود و به همین خاطر آن زمان مبلغ یک میلیون دلار در پنج نوبت به من پرداخت کرد!
- پازولینی درباره استفاده از صدای شما چنین گفته است: مدتها نوارهای خوانندگان متعددی را گوش داده بودم ولی این صدا مدتها در گوشم بود و بالاخره تصمیم گرفتم از این صدا (گلپا) در فیلمم استفاده کنم. پازولینی اولین بار صدای شما را کجا شنیده بود؟
- گلپا: اگر اشتباه نکنم در سال ۱۳۳۵ بود که بنده به اتفاق نورعلیخان برومند و اصغر بهاری در یونسکو کنسرتی برگزار کردیم که اتفاقاً پازولینی هم در این کنسرت حضور داشت و صدای من را آنجا شنیده بود. تا یادم نرفته این را بگویم که مرحوم فرامرز پایور هم در این کنسرت با ما بود.
دانلود ساز و آواز در مایه ی اصفهان (کمانچه: اصغر بهاری، آواز: اکبر گلپایگانی) اجرای یونسکو
دانلود ساز و آواز در دستگاه سهگاه (تار: نورعلی خان برومند، آواز : اکبر گلپایگانی) اجرای یونسکو
* با سپاس از دوست عزیزم، فرهاد رحیمی برای در اختیار گذاشتن اطلاعاتی در رابطه با جناب گلپایگانی و اجرای یونسکو .
* شایان ذکر است که «ماریا کالاس» بازیگر نقشِ مدهآ، جزو خوانندگان برجستهی اُپرا محسوب میشود.
* تکنوازی تار (نورعلی برومند) و تکنوازی سنتور (فرامرز پایور) بهعلت اینکه از فیلم اصلی، تبدیل به فایلِ صوتی شده است، از کیفیت مطلوبی برخوردار نیستند و در قسمتهایی نیز صدای بازیگران به گوش میرسد.