پژوهشی در اصطلاحات موسیقی ( گاه و دستگاه )

ابتدا زمینه ای محکم بسازیم... از گذشتگان چه به دست ما رسیده است ؟ آنچه که به فراوانی ( تقریبا با اطمینان به اصالتشان) در دسترس ماست ادبیات است. ادبیات در کشور ما گذشته ای بس افتخار آمیز و طولانی و زمینه ای بسیار گسترده دارد. ادبیات کم و بیش درباره ی مسائل متعلق به هر زمان ره آوردی از گذشته دارد.

کسانی که تا کنون از راه مراجعه به کتب و رسالات و دیوان شعرا دست به تحقیق در موسیقی زده اند ، بیشتر بخاطر ارائه ی سند و مدرک بوده است . به همین دلیل آنچه را که یافته اند بصورت وحی منزل به خوانندگان تلقین می نمایند. حال آنکه مراجعه ی ما به همین مآخذ بخاطر جستجو و یافتن ردپای گذشتکان است. فی المثل قطعه شعری را که یکی از محققین به قصد ارائه دادن یک نظریه ارزنده در باب اسامی دوازده گانه مقامات موسیقی ایران سروده است ، نقل می کنیم :

در پرتـگاه عشـاق* ای مطـــــرب خوش الــــحان                   بنوا نوا خــــدا را از بـــــهر بی نــــوایان

ای نیـــــکوان شـــــیراز مـــا کوچک* شمـــــاییم                  گاهی به نغمه سازید در پرده صفاهان*

افکــــنده دست حـــــیرت آشوب از حسینــــی*                  تـا بوسلیک* گشـــــــته آهنگ دلـربایان

قولی است بشنو از من شاید که راست باشد                      کز پرتو رهاوی است صوت هزاردستان

راه عراق* برگیر وز دل غمـــــی بـــرون کــــــــن                    ســوی حجاز* بشتاب بر یاد وصل جانان

زنگــــوله* چون دل من پیوسته در فــــغان است                   زیــــــرا بـــزرگ* گشـــــته ... دلـــیران

*۱. جزئی از مصرع دوم (از بیت آخر) ساقط شده که بدلیل در دست نداشتن ماخذ از تکمیل آن باز ماندیم.

آیا واقعا قطعه شعر بالا می تواند دلیلی منطقی در تشریح مقامات دوازده گانه برای یک محقق باشد ؟ البته برای ما از هر نظر فاقد ارزش است . ولی تفحص ما در این دیوان ها و هرگونه نظم و نثر فقط بخاطر بیرون کشیدن اصطلاحات موسیقی کنونی ایرانی است . بنابراین ما اساس تحقیق را بر مفاصطلاحات متداول و متروک موسیقی ایران ( یعنی اصطلاحاتی که گمان می رود رابطه ای منطقی و پنهانی با موسیقی ایرانی داشته باشد) می گذاریم.

شاید اینگونه اصطلاحات تعدادشان زیاد نباشد ولی تصور می شود سازندگی و رسایی لازم را داشته باشند و موجبات سهولت کار را در بررسی متدیک موسیقی ایران فراهم آورند .

این اصطلاحات عبارتند از :

گاه ، دستگاه، دوگاه ، سه گاه ، چهارگاه ، راست پنجگاه ، گاه ، دست ، دستان ، دستان نشانی ، راست ، چپ ، راست کوک ، چپ کوک ، شاهد ، ایست ، ردیف ، فرود یا فروز ، ماهور ، کُرُن و سُری ، گوشه ، مقام ، حصار ، مخالف ، زیرکش ، بزرگ ، کوچک ، بالا دسته و پایین دسته و بسیاری دیگر ...

گاه

در بررسی اصطلاحات فوق الذکر در مورد "گاه" می بینیم که این کلمه به طور ساده و همچنین ترکیب شده با کلمات دیگر، بیش از چند بار در موسیقی امروزی به چشم می خورد . مثلا در کلمات دوگاه ، سه گاه ، چهار گاه و ...

 از طرفی می دانیم که کلمه ی گاه مفهومی مستقل دارد و می توان آنرا لحظه ، دَم ، وقت ، محل ، مرحله ، نوبت یا موقع معنی کرد.

دستگاه :

اما در پی بردن به مفهوم کلمه " دستگاه " کمی باید تامل کرد . زیرا این کلمه در مجموع به مفهوم دیگری نیز دلالت می کند : مجموع اعضای یک واحد شناخته شده که هریک از اجزای این نقشی مستقل دارند و در عین حال تمامشان به هم وابسته اند و با هماهنگی کامل برای حصول به یک نتیجه کلی کار می کنند مانند: ماشین چاپ یا اتومبیل و ...

اگر امروز به یک ساختمان و یا یک دُرشکه هم دستگاه می گویند ، اگرچه کم و بیش به غلط مصطلح شده است ولی ترکیب مذکور نیز از همین منظور آمده است. بنابراین اگر همین مفهوم را تنها معنای کلمه ی دستگاه بدانیم، پس باید در موسیقی، این کلمه را چنین تفسیر کنیم : مجموع اعضای یک آهنگ که در یک گام یا مقام با حفظ فواصل مخصوص آن مورد استفاده قرار گرفته باشد.

این تعریف چندان رسا نیست ، زیرا لااقل می دانیم که در هر دستگاه موسیقی ایران رابطه ی دیگری مابین اجزای آن نیز هست که سبب می شود از معنی عام آن صرفنظر نموده و به معنی خاص کلمه که به فن موسیقی و تئوری ما وابستگی مطلق دارد ، توجه کنیم. بنابراین لازم است به تجزیه کلمه دستگاه مبادرت کنیم :

این کلمه از دو جز " دست " و " گاه " و هر یک از این دو جز در اصطلاحات نامبرده ی دیگر نیز آمده است . از طرف دیگر کلمه ی " دست " نه تنها در موارد مختلف در موسیقی ایران بکار می رود ، بلکه در موسیقی مغرب زمین و همچنین سایر ملل دنیا به شدت رواج دارد.

بطور کلی این کلمه در فن موسیقی ملل مختلف به طور اعم و در موسیقی ایران به طور اخص به مفهوم خود دست انسان و یا مجموع پنج انگشت ، مورد استعمال فراوان قرار می گیرد. چناکه در موسیقی مغرب زمین برای پیانو و هارپ ( و سازهای مشتق از آنها) ، دست راست و دست چپ هریک نقش جداگانه مو مهمی را ایفا می کنند و در ویولن ، نقش دست راست با دست چپ متفاوت است.

در سازهای بادی نیز وظیفه ی انگشتان دست از این ها هم بیشتر است، به طوری که نام انگشتان دست را عینا به صدا های موسیقی داده اند . یعنی نُت های موسیقی را با نام انگشتان دست انسانی شناسایی می کردند. فی المثل در کتب قُدما ، سیم دست باز ساز را " مطلق" و محل گرفتن انگشت دوم را روی دسته ی ساز به نام انگشت دوم یعنی "سبابه" و محل قرار گرفتن انگشت سوم را با نام انگشت سوم یعنی "وسطی" و محل قرار گرفتن انگشتهای چهارم و پنجم را با نام همان انگشت ها یعنی " بنصر و خنصر" می نامیدند.

بنابراین هرگز نمی توان اهمیت عمل انگشتان و خود دست را در اجرای موسیقی نادیده گرفت . نتیجه آنکه بنظر ما کلمه دستگاه به سادگی می تواند اصطلاحاً به مفهوم محل و موقع دست روی دسته ی ساز باشد . ساده تر بگوییم دستگاه یعنی محل و طرز قرار گرفتن انگشت های دست نوازنده روی دسته ساز و " گاه " ، موقع یا در نوبت معینی که تصور می شود چیزی شبیه کلمه ی پوزیسیون در ساز های زهی (در موسیقی غربی) باشد.

از این تعریف چنین استنباط می شود که : دو گاه ، سه گاه  و چهار گاه به پوزیسیون دوم ، سوم و چهارم اطلاق می شده است.

از طرفی برخی از متحفصین و متجسسین ، آنها که همیشه اصرار دارند بین اصطلاحات امروزی و زبان قدیم ( قبل از اسلام) ارتباط ایجاد کنند ، معتقدند که کلمه گاه در فن موسیقی به همان لغت "گات" در اوستا بر می گردد و لغات ترکیبی دو گاه ، سه گاه  و چهار گاه اساسا همان "دوگات" ، "سه گات" و "چهارگات"  بوده است که به معنی که به معنی گات دوم ، گات سوم و گات چهارم است . در توجیه این تغیر و تبدیلات عده ای از متجسسین نیز چنین گفته اند که کلمه عربی " الله" در اصل " الات" به معنی روشنایی است و کلمه " لات " بعدها معرب شده است و به صورت " لاة" درآمده است. چون در صدر اسلام به موازات مبارزه با بت پرستی شعار "خدای یگانه" مطرح بود ، عرب به این منظور در زبان خود به آن " الف و لام " افزود و بدون تلفظ دو نقطه ی روی "ة" آنرا " الله" خواند و در حال حاضر هنوز نقطه ی مربود به حرف "ت" را روی حرف " ه " آخر کلمه می گذارند و این یادگار همان دوران است.

در اینکه استنباط از کلمه ی اوستایی "لات" تا چه اندازه درسته است ، مربوط به بحث ما نیست، ولی به آسانی می توان احتمال داد که در این تحقیق راه درستی پیموده باشند ، ولی در معنی کلمه "گاه" به مفهومی که مورد نظر ماست ، اگر شک کنیم و آنرا در برابر عقیده ی آنان از ریشه "گات" (گات ها، سرودهای اوستایی) بدانیم در جای دیگر دچار اشکال خواهیم شد.

توضیح آنکه این دسته از محققین، به این نتیجه رسیده اند که گمان می کنند کلمات " دوگاه ، سه گاه و چهارگاه" چیز دیگری جز" گات دوم ، گات سوم و گات چهارم " نمی توانند باشند و این کلمات به ترتیب سرودهای دوم و سوم و چهارم گات هاست که از قدیم بجای مانده است و آوازهای دوگاه و سه گاه و چهار گاه با آنها ارتباط دارد. باید گفت که اشکال کار در اینجاست که اگر این عقیده صحیح بود می بایست لااقل به اندازه ی سرودهای موجود در اوستا "گاه" وجود داشته باشد و در گوشه و کنار این همه کتب و رسالات قدیمی حتی برای یک بار به چشم بخورد؛ مثلا " دوازده گاه" . در صورتی که می دانیم سرودهای گات ها در حدود هفده قطعه است حال آنکه در موسیقی بیش از هفت یا هشت عدد آن مصطلح نشده است .

 

پی نوشت

برگرفته از کتاب " گامهای گمشده / تالیف مرتضی حنانه 

مشخصات گوشه هایی که برای دانلود قرار داده شده :

گوشه ی عشاق در دستگاه راست پنجگاه / اجرای نورعلی خان برومند
گوشه ی کوچک در دستگاه شور / اجرای نورعلی خان برومند
درآمد اول اصفهان  / اجرای علی اکبر خان شهنازی        
گوشه ی بوسلیک در نوا / اجرای نورعلی خان برومند
گوشه ی عراق در دستگاه ماهور / اجرای حسین علیزاده
گوشه ی حجاز در آواز ابو عطا / اجرای علی اکبر خان شهنازی
گوشه ی زنگوله در دستگاه ماهور / اجرای علی اکبر خان شهنازی
گوشه ی بزرگ در دستگاه شور / اجرای علی اکبر خان شهنازی
گوشه ی حسینی در دستگاه شور / اجرای علی اکبر خان شهنازی
  

  

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم آذر 1388ساعت 22:39  توسط مهدي مختاری   | 

فلک را جور بی اندازه گشتست ...

توی این دو ماه ِ اخیر مطالب ِ اکثر وبلاگ ها متاثر از فضایی بود که بعد از انتخابات بوجود اومد. وبلاگ های موسیقی هم مستثنی از این امر نبودند و از اخبار نارضایتی شجریان از پخش آثارش در صدا و سیما بگیر تا معرفی کلیپ ها و تصنیف ها و آهنگ هایی که هنرمندان موسیقی ایرانی متناسب با وقایع اخیر ساخته بودند رو پوشش دادند ولی با این وجود او طوری که باید حق مطلب رو ادا نکردیم ...

نمی دونم چرا این روزا مثل گذشته دست و دلمون به نوشتن نمیره ؟!...

استاد علیزاده توی آلبوم " راز نو " تصنیفی داره به نام " فلک " که فکر می کنم با اوضاع و احوال کنونی کشور ما بی ربط نباشه !

محسن کرامتی - داریوش زرگری - حسین علیزاده - افسانه رثایی

تصنیف " فلک"
دستگاه : مقام داد و بیداد *
گروه هم آوایان :
تار : حسین علیزاده
تنبک : داریوش زرگری
دمام : علی صمد پور
همخوانان : محسن کرامتی افسانه رثایی هما نیک نام 

دانلود کنید
دانلود کنید

شعر : میرزا نصیر اصفهانی

فلک را جور بی اندازه گشتست
جهان را رسم و آیین تازه گشتست
هَزار امروز هم آواز ِ زاغ است
گُل از بی رونقی ها خار باغ است

نه خندان غنچه نه سرو از غم آزاد
نه گل خرم نه بلبل خاطرش شاد
غم دیرینه گر در سینه داری
چه غم گر باده ی دیرینه داری

دو چیز اندُه بَرَد از خاطر تنگ
نی ِ خوش نغمه و مرغ خوش آهنگ
فلک را عادت دیرینه این است
که با آزادگان دائم به کین است

 

 مقام داد و بیداد : مقامی است ابداعی که از دو گوشه ی " داد " در دستگاه ماهور و گوشه ی " بیداد " در دستگاه همایون به عنوان یک مقام مسقل توسط حسین علیزاده ارائه شده است . گردش آهنگ در این مقام به شکل زیر می باشد ...

گردش آهنگ در مقام " داد و بیداد "

 

 

+ نوشته شده در  یکشنبه هجدهم مرداد 1388ساعت 11:36  توسط مهدي مختاری   | 

دستگاه همایون به روایت عبدالله خان دوامی

عبدالله خان دوامی

 درآمد

چنان به موی ِ تو آشفته ام به بوی تو مست             که نیستم خبر از هر چه در دو عالم هست
در قفــــــس طلبـــد هر کجا گـــــــرفتاریست             من از کمنــــد تو تا زنـده ام نخواهم جست


l دریافت کنید l

 چکاوک

مجال ِ خواب نمی باشدم ز دست خیال                   در ِ ســــرای نشـــاید بر آشنایان بســت


l دریافت کنید l

 شوشتری

بروی دلبری من مایه دســــتم                          مکــن منعم گرفتار دل هستـــم
خدا را ساربان آهسته مي ران                          كه من وامانده اين قافله هستم


l دریافت کنید l

 لیلی مجنون

ای زلف تو هر خمی کمندی               چشمت به کرشمه چشم بندی
مخـــرام بدین صفت مبـــــاد               کـــز چشــــــم بدت رسد گزندی


l دریافت کنید l

 نی داوود

ز دست دیده و دل هر دو فــــریاد              که هرچه دیده بیند دل کند یاد
 بسازم خنجری نیــشش ز فولاد              زنـم بر دیده تا دل گــــــردد آزاد


l دریافت کنید l

 بیداد

اگر مجنون دل شوریده ای داشت             دل لیــلی از او شوریــــده تر بود


l دریافت کنید l

 بختیاری

خـــــدا را ساربان آهسته مي ران              كه مـن وامانده اين قافــــله استم
تـو که با مـــــا سر یـــــاری نداری               چـــــرا از نیمه شو آیـی به خوابم
خدایـا داد از این دل داد از این دل                نگردیدی مو  یکدم شاد از این دل
 که فردا داد خواهان , داد خواهند                برآرم من دوصــــد فریاد از این دل


l دریافت کنید l

 اوج

به صحرا بنگــرم صحـــــرا تو بینم              به دریا بنگـــــرم دریا تو بینم
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت              نشــان از قامت رعنا تو بینم


l دریافت کنید l

 تصنیف همایون ( بملازمان سلطان)

بمــلازمان سلــــطان که رســـاند این دعــا را              که به شـــــور پادشاهی ز نظر مران گدا را
چه قیامتست و جانان که به عاشقان نمودی             رخ همچو ماه تابان , دل همچو سنگ خارا
یـــــار بــــا مـــــا بــی وفـــــایی مـــــی کنـــــد             بـــی سبـب از مـــــا جدایـــــی می کـــــند
شمـــــع جانـــــم را بســـــوزان بـــــی وفــــــا              جـــــای ِ دیگـــــر آشـــــنایی مـــــی کـــــند
ز رقیب دیو سیرت به خــدا همــی پناهــــــم               مگـــــر آن شهـاب ثاقب مددی کند سها را


l دریافت کنید l

 تصنیف همایون ( هلاک ِ من )

آنکه هلاک من همی خواهد و من ســلامتش                 هرچه کند به شاهدی کس نکند ملامتش
میــــوه نمیدهد به کـــس باغ تفرجست و بس                جز بنظر نمی رسد سیب ِ درخت قــامتش
داروی دل نمی کنم کان که مریض عشق شد                 هیـــــچ دوا نیـــــاورد باز به استقـــــامتش
کـــــاش که در قیـــــامتش بار دگـــــر بدیدمی                 کان چه گنـــــاه او بود من بکشم غرامتش


l دریافت کنید l

 

 پی نوشت :

 امیدوارم دوستانی که در مطلب مربوط به گوشه های دستگاه همایون, ردیف استاد دوامی رو درخواست کرده بودند, بنده رو بخاطر اینکه نتوانستم به موقع درخواست آنها را اجابت کنم ببخشند!

 در اینجا می توانید مطلبی که دوست عزیزم " محمود صالحی " در رابطه با بیو گرافی و برخی از آثار, استاد دوامی نوشته است را مشاهده نمایید. 

 مطالب مرتبط :

 ماهور
 ‹‹ گوشه هاي ماهور ››
 شور (ابوعطا ، افشاري ، دشتي ، بيات ترك)
 ‹‹ گوشه هاي شور ››
 چهار گاه
 ‹‹ گوشه هاي چهار گاه ›› 
 همایون
 ‹‹ گوشه هاي همایون ›› 

 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و نهم شهریور 1387ساعت 22:44  توسط مهدي مختاری   | 

معرفی دستگاههای موسیقی ایرانی (همایون)

 

 كوك دستگاه همايون (براي تار و سه تار) ، (دو ، سل ، ر ، ر)

معرفی دستگاههای موسیقی ایرانی (همایون)

همایون آوازی است با شکوه , مجلل , آرام و در عین حال موثر و جذاب. زیرا گفتار پر از عظمت و پند و اندرزش از روی کمال مهارت و پختگی است. بیانش گویا و سحرانگیز است و شنونده بی اختیار در برابر این آواز سکوت می کند.

همایون , ناصحی مهربان و دلسوز است و با شنوده خود درد دل می کند و با بیانی بسیار زیبا و با ملاحت زیاد , چنان نصیحت می کند که از عهده هیچ سخنران و استادی بر نمی آید.

همایون مجموعه ای است از احساسات روحانی و لطیف , گاه شخص را تنبیه می کند و گاه با غرور و خود خواهی سخن می گوید. گاه فریاد و ناله دردناک از دل ِ داغدار بر می کشد و هر فریاد و زاری, اشک از دیده می فشاند ولی در ادامه جهت خود تغییر داده و طرز کلام را عوض می کند و پند صبوری می دهد و قلوب افسرده و دلتنگ را تسلیت و آرامش می بخشد.

همایون , چون " دشتی " ناله و زاری نمی کند , بلکه چون تجربه دیدگان و زحمت کشیدگان, تحمل و بردباری و شکیبایی دارد و حسرت و تاسفش درونی و نهانی است. انسان در اثر شنیدن این آواز , غرق تفکر می شود , که اگر نوازنده یا خواننده ی اجرا کننده , ماهر و استاد باشد شنونده را به عالم فوق مادی سوق می دهد.

دستگاه همایون , با حالت محزون و اسرار آمیز خود گوشه‌های متعددی دارد که گوشه « بیداد » اوج این دستگاه تلقی می‌شود.

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و هفتم مرداد 1387ساعت 22:52  توسط مهدي مختاری   | 

(گل های تازه شماره ی ۱۴)

(گل های تازه شماره ی ۱۴)

 

با همکاری استادان:

 

آواز : ایرج

تار : جلیل شهناز

سنتور : منصور صارمی

ویولن : حبیب الله بدیعی

تنبک : امیر ناصر افتتاح

تنبک : جهانگیر ملک

و

ویولن : همایون خرم

 

 

 

روی الف:

دستگاه همایون

 

پیش درآمد همایون (سنتور، تار، ویلون. ریتم: 8/4)

 

 

آغاز درآمد همایون با تحریر (جواب با تار)

 

شعر:

دوستان وقت گل آن به که به عشرت کوشیم

سخن پیر مغان است و به جان بنیوشیم

 

(درآمد دوم همایون)

" ادامه ی آواز با ضربی خوانی "

 

دوستان وقت گل آن به که به عشرت کوشیم

سخن پیر مغان است و به جان بنیوشیم

نیست در کس کرم و وقت طرب می گذرد

چاره آن است که سجاده به می بفروشیم

 

 

(گوشه ی چکاوک)

 

خوش هوایی است فرح بخش خدایا برسان

نازنینی که به رویش می گلگون نوشیم

 

 

گوشه ی بیداد با تحریر (جواب با تار)

 

گل به جوش آمد و از می نزدیمش آبی

لاجرم آتش حرمان و هوس می جوشیم

 

 

(گوشه ی بیداد)

 

می کشیم از قدح لاله شرابی موهوم

چشم بد دور که بی مطرب و می مدهوشیم

 

 

(بیات راجه –راجع)

تحریر واپسین بیات راجه (راجع)

 

گل به جوش آمد و از می نزدیمش آبی

لاجرم آتش حرمان و هوس می جوشیم

 

 

(برگشت به بیداد برای فرود)

 

حافظ این حال عجب با که توان گفت که ما

بلبانیم که در موسم گل خاموشیم

 

(فرود به همایون)

 

 

 

*پی نوشت :

با سپاس فراوان از وبلاگ خدای آواز : ایرج

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه شانزدهم خرداد 1387ساعت 12:51  توسط مهدي مختاری   | 

معرفی دستگاه های موسیقی ایرانی ( گوشه های شور)

 

نور علي خان برومند
نورعلي خان برومند (۱۳۵۵- ۱۲۸۴)

 

گوشه هاي رديف  ميرزا عبدالله به روايت نورعلي خان برومند 

۱. درآمد اول                                     21. حزين                                           

۲. درآمد دوم                                    22. شور پايين دسته                              

۳. درآمد سوم، كرشمه                       23. گوشه رهاب                                    

۴. درآمد چهارم، گوشه رهاب              24. چهار گوشه                                     

۵. درآمد پنجم، اوج                            25. مقدمه گرايلي                                 

6. درآمد ششم، ملانازي                    26. رضوي حزين فرود                              

7. نغمه اول                                      27. شهناز                                            

8. نغمه دوم                                     28. قرچه                                                

9. نغمه سوم                                   29. شهناز كُت (عاشق كش يا عقده گشا)     

10. ملا نازي                                    30. رنگ اصول                                          

11. سلمك                                      31. گريلي يا گريه ليلي                              

12. گلريز                                         32. رنگ شهرآشوب                                    

13. مجلس افروز                                 

14. غُزّال                                           

15. صفا                                           

16. بزرگ                                         

17. كوچك                                          

18. دوبيتي                                         

19. خارا                                           

20. قجَر  

                                            

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و ششم شهریور 1385ساعت 19:35  توسط مهدي مختاری   | 

معرفی دستگاه های موسیقی ایرانی (شور)

 

شور، مادر آوازها

 

در بين دستگاههاي هفتگانه موسيقي ايراني ، دستگاه شور نسبت به بقیه وسعت بيشتري دارد و به همين دليل  آنرا « ام الا‌واز » يعني مادر آواز ها نیز می نامند.

 

همانطوري كه مي دانيد همه دستگاه ها داراي يك سري آواز و الحان فرعي نيز هستند، ولي دستگاه شور علاوه بر اين آوازها، داراي ملحقاتي نيز مي باشد، كه به صورت خلاصه به آنها خواهيم پرداخت.

 

دستگاه شور سابقه اي بسيار قديمي دارد و بيشتر، موسيقي محلي و آنچه در ايلات خوانده مي شود، جزو اين دستگاه محسوب مي شود.

 

شور، آواز متداول ميان مردم است بخصوص متعلقات اين دستگاه ، بيشتر بين عامه مردم متداول مي باشد و حتي اشخاصي هم كه از موسيقي و آواز سر رشته اي ندارند اگر گاهي زمزمه اي بكنند، اغلب يكي از متعلقات شور را مي خوانند.

 

اين آواز براي ابراز احساسات دروني ، از قبيل عشق، محبت، ترحم و ... بسيار مناسب است. ناله هاي آواز شور كاملا طبيعي است و غمگساري آن مانند آواز دشتي خانمان سوز و جانگداز نيست.

 

آواز شور، نمونه كاملي از احساسات و اخلاق ملي گذشتگان ما است . گويي روح عارفانه ايراني را به خوبي نمايان مي كند.

 

 تصنیف (چه شور ها)

-=-=-=-=-=-=-=-=-

آواز: غلامحسین بنان

شعر و آهنگ: عارف

تنظیم: جواد معروفی

رهبر ارکستر: روح الله خالقی

 

 چهار مضراب شور

-=-=-=-=-=-=-=-

تار: داریوش پیرنیاکان

نی: جمشید عندلیبی

تنبک: همایون شجریان

 

 

 

ملحقات دستگاه شور

 

 

·     آواز بيات ترك: بيات ترك را سابقا «بيات زند» نيز مي گفتند و معلوم نيست كه آواز اختصاصي ترك ها باشد. زيرا ترك ها اين آواز را كمتر اجرا مي كنند و به «سه گاه» بيشتر علاقمند هستند. اين آواز هم مانند «ابوعطا» نغمه ايست كه ميان عموم مردم مرسوم مي باشد. اغلب گوشه هايي كه در دستگاه ماهور اجرا مي شود در آواز بيات ترك هم وجود دارد. مانند: دلكش، شكسته و ...

 

 به چهار مضرابی در " آواز بیات ترک " که توسط استاد سعید هرمزی (با سه تار) اجرا شده گوش دهید.

 

 

 

·     آواز ابوعطا: ابوعطا آوازي است كه ميان توده مردم رواج دارد و از لطافت و زيبايي خاصي برخوردار است و در عين حال حالتش با دستگاه شور هم بي تفاوت نيست. «حجاز» يكي از گوشه هاي آواز ابوعطا مي باشد. البته حجازي كه عرب ها مي خوانند با حجازي كه ميان ما متداول است از نظر حالت كمي فرق دارد. بطور كلي، عرب ها بهتر حق مطلب را ادا مي كنند و ايراني ها به سبك ديگري مي خوانند. در كشور ما از اين گوشه براي خواندن و قرائت قرآن مجيد و مناجات هاي ديني و مذهبي استفاده مي شود.

 

 به تصنیف پیام نسیم با صدای محمد رضا شجریان گوش دهید

 

 به ساز و آواز ابوعطا با صدای علیرضا افتخاری و سه تار جلال ذوالفنون گوش دهید

 

 به آوازی در گوشه حجاز با صدای شهرام ناظری و سه تار جلال ذوالفنون گوش دهید

 

·     آواز دشتي: دشتي يكي از زيباترين ملحقات دستگاه شور است. دشتي آوازي است حزين، غم انگيز و دردناك ولي در عين حال لطيف و ظريف و مي توان آن را آواز چوپاني ايراني ناميد. چون زندگاني بي آلايش چوپانان و صحرا نشينان را وصف مي كند. اصل اين آواز از ناحيه دشتي و دشتستان (واقع در ايلات فارس) مي باشد. در ناحيه شمال ايران، (بخصوص مازندران و گيلان) اين آواز تغيير شكل مختصري داده و به صورت نغمه گيلكي در آمده است و احالي گيلان در اجراي اين آواز مهارت بسياري به خرج مي دهند كه تاثيري شديد در شنونده ايجاد مي كند.

 

 

 به قطعه ای در آواز دشتی که توسط استاد سعید هرمزی (با سه تار) اجرا شده گوش دهید.

 

 به آواز دیلمان با صدای استاد بنان گوش دهید

 

پ.ن: برای آشنایی بیشتر با آواز دیلمان می توانید به این لینک مراجعه کنید 

 

 

·     آواز افشاري: افشاري آوازي است مغموم و حزين كه حكايت هايي از هجران و فراق يار دارد. و عاشقي را مي ماند ، نااميد ، با حال نزار و افسرده كه از شدت درد و غصه ناله مي كند و گاه از زيادي رنج ، فريادي از سينه پر درد خود مي كشد كه شنوده را متاثر مي كند. به طور كلي اين آواز براي نشان دادن، حالاتي نظير « هجران ، درد و اندوه ، ناكامي ها ، خاطرات جانگداز و شكايت از بي وفايي يار» است.

 

 به قطعه ای در آواز افشاری که توسط استاد سعید هرمزی (با سه تار) اجرا شده گوش دهید.

 

 

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و ششم شهریور 1385ساعت 19:34  توسط مهدي مختاری   | 

معرفی دستگاه های موسیقی ایرانی (ماهور)

دستگاه ماهور

در زمان ماد ها در ایران موسیقی با ستاره شناسی همراه بود و در زمان هخامنشیان سه نوع موسیقی در ایران معمول بوده است که عبارتند از موسیقی مذهبی، موسیقی رزمی یا نظامی و موسیقی بزمی.

به پیش درآمد ماهور، از ساخته های استاد سعید هرمزی و اجرای گروه آوا توجه کنید.

یکی از دستگاههای نشاط انگیز و پر بار موسیقی ایرانی که از عهد باستان به یادگار مانده ، دستگاه ماهور است که روشنگر قدرت این هنر ارزنده و شوق انگیز نیاکان ما می باشد.

به تصنیف « زمن نگارم» با صدای علیرضا افتخاری گوش دهید.


برگرفته از آلبوم سرمستان کار مشترک افتخاری ذوالفنون و عندلیبی

شعر: ملک الشعرای بهار

آهنگساز: درویش خان

پ.ن: تصنیف « زمن نگارم » در اواخر دوره قاجار و برای اوضاع و احوال آن زمان سروده شده است.

بسیار جای تعجب است که پس از آن همه تاخت و تاز و خرابیهای اقوام بیگانه و وحشی و به تاراج رفتن آن همه گنجینه های ادبی و هنری این مرز و بوم، هنوز آثاری این چنین ارزشمند برای ملت ما به جا مانده است.

به قطعه ای ضربی در ماهور بهمراه دونوازی قانون ملیحه سعیدی و تنبک: ؟ گوش دهید.

ماهور آوازی است با وقار و سنگین، البته نسبت به آواز ماهور کمتر توجه شده است. ماهور شکوه وبلند نظری می بخشد بنابراین میتوان سرودهای مهیج را در این دستگاه اجرا کرد .

به قطعه ای در دستگاه ماهور ‌‌از ساخته های کامبیز روشن روان توجه کنید.

آواز عراق که معمولا قسمت زیر و اوج ماهور است اغلب با "غَلْت" ها و "چهچه ی" زیاد توام است و مخصوص هنر نمایی آوازخوان است.

به تصنیف « عشق تو » از ساخته های علی اکبر خان شیدا و با صدای محمدرضا شجریان گوش دهید.

 به چهار مضراب ماهور با نوازندگی سه تار پرویز مشکاتیان و نی محمد موسوی توجه کنید.

 

 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و چهارم شهریور 1385ساعت 16:9  توسط مهدي مختاری   | 

گوشه های دستگاه چهارگاه

 

دستگاه چهار گاه به روايت ميرزا عبدااله

 

 

  1. درآمد اول
  2. درآمد دوم
  3. درآمد سوم : پيش زنگوله*
  4. درآمد چهارم
  5. نغمه
  6. كرشمه و كرشمه با مويه
  7. زنگ شتر*
  8. زابل (به آواز گوشه زابل با صداي محمدرضا شجريان و همراهي پيانو حرير شريعت زاده توجه كنيد)
  9. بسته نگار
  10. مويه
  11. حصار
  12. قسمت دوم حصار
  13. قسمت سوم حصار با چهار مضراب
  14. پس حصار
  15. مويه (به آواز گوشه مويه با صداي محمدرضا شجريان و همراهي پيانو حرير شريعت زاده توجه كنيد)
  16. مخالف
  17. قسمت دوم مخالف
  18. حاجي حسني
  19. بسته نگار
  20. مغلوب
  21. نغمه مغلوب
  22. حزين
  23. حدي*
  24. پهلوي
  25. رَجَز*
  26. منصوري (به آواز گوشه منصوري با صداي محمدرضا شجريان و همراهي پيانو حرير شريعت زاده توجه كنيد) 
  27. قسمت دوم منصوري
  28. قسمت سوم منصوري
  29. لزگي
  30. متن و حاشيه
  31. رنگ شهر آشوب


پي نوشت:

 

*حرير شريعت زاده: متولد 1356 در تهران. از 6 سالگي نواختن پيانو را نزد محمود رضايي و از هشت سالگي تا زمان حيات زنده ياد استاد جواد معروفي افتخار شاگردي آن بزرگوار را داشت. پس از در گذشت استاد معروفي سبك مرتضي خان محجوبي را ابتدا نز خانم فيبا جواهري و سپس نزد زنده ياد منوچهر صانعي فرا گرفت و هم اكنون افتخار شاگردي خانم فخري ملك پور ، تنها شاگرد استاد محجوبي را دارد. وي رديف هاي آوازي را نزد خانم پريسا تعليم ديده است.

 

*پيش زنگوله: گوشه زنگوله در موسيقي ايراني نام لحني است دو ضربي ، قسمت اول آن پيش زنگوله نام دارد كه 2 ضربي ساده اي است كه به مارش شباهت دارد و قسمت دوم زنگوله نام دارد كه دوضربي تركيبي 8/6 ، نظير رِنگ هاي شاد موسيقي ايراني است.

 

*حدي: پيش از ظهور اسلام عرب هاي باديه نشين شعر و موسيقي داشته اند و چگونگي و سبك و سياق آن براي مجهول است. شايد طرز حركت شتر، هنگام راه رفتن و گذاردن پاهايش با آن همه نظم بر روي زمين موجد آهنگ حدي گشته است. آهنگي كه ساربانان قافله براي راندن و سرگرمي شتران مي خوانند.

 

رَجَز یا رجزا یا ارجوزه: در دستگاه چهار گاه ، نام عمومی کتاب هایی بوده است که در علوم مختلف به شعر می سرودند تا از بر کردن آنها آسان باشد شاید علت این نام گذاری آن بوده است که ارجوزه ها را با آهنگی می خواندند که همین گوشه باشد.

 

 

* گوشه هايي كه قابل دريافت براي شنيدن است به نوازندگي استاد نورعلي خان برومند مي باشد.

 

*آوازهاي اجرا شده، توسط استاد شجريان و خانم شريعت زاده برگرفته از آلبوم بوي باران مي باشد.

 

 

 

دستگاه چهار گاه به روايت استاد محمود كريمي

 

  1. درآمد
  2. زابل
  3. حصار
  4. فرود
  5. مخالف
  6. مخالف به مغلوب
  7. منصوري
  8. حدي و پهلوي
  9. رَجَز
  10. مثنوي مخالف

 

 به آواز مثنوي مخالف با صداي بانو مرضيه گوش دهيد. 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و دوم شهریور 1385ساعت 21:36  توسط مهدي مختاری   | 

دستگاه چهارگاه

دستگاه چهارگاه

 

آواز چهارگاه نمونه كاملي از تمام حالات و صفات موسيقي ما است ، درآمد آن مانند ماهور متين و شاد و خندان است. آواز زابل عم دروني و حزن اغلب آوازهاي ما را داراست ، گوشه مخالف حالت شكايت آميز دارد و مانند دستگاه همايون با تجربه و اصح مي باشد.

 

 تصنیف صبح است ساقیا

 


اجرا: توسط گروه عارف

آواز : محمدرضا شجریان

آهنگساز و سرپرست گروه: پرویز مشکاتیان

 

 

آوازه مويه و منصوري ، غم انگيز و حزن آور است پس چاهر گاه هم گريه و زاري و ناله مي كند و هم اينكه شاد و با طراوت است و از زندگي عارفانه و بي تكلف سخن مي گويد.

 

به قطعه ای ضربی در چهارگاه که توسط استاد لطف الله مجد با تار اجرا شده است گوش دهید.

 

در مجموع مي توان گفت كه چهارگاه مانند انسان كاملي است كه تمام خصوصيت ها و محسنات ذوقي و احساسات عاليه ي انسان را داراست و ذوق و شوقش هرگر تمام نمي شود به همين منظور در ناراحتي ها و مشكلات زندگي صبر و شكيبايي را توصيه مي كند ولي گاهي از نا اميدي ها و نا كامي ها آزرده خاطر و ملول مي گردد و اشك از ديدگان خود جاري مي سازد.

 

به رنگی قدیمی در دستگاه چهار گاه که توسط استاد یوسف فروتن با سه تار اجرا شده است گوش دهید

 

بنابراين مقام چهارگاه براي نشان دادن تمام حالات و صفات و كيفيات مناسب است.

 

به قطعه ای در دستگاه چهار گاه که توسط استاد احمد عبادی با سه تار اجرا شده است گوش دهید.

 

دستگاه چهارگاه بسيار قديمي و اصيل است و حركت ، تكامل و پيشرفت را مي رساند.

 

تصنیف ای ساربان

 


 

آواز و نی : حسین عمومی

تار : حسین علیزاده

تنبک : محمد قوی حلم

 

 

به قطعه چکاد با آهنگسازی پرویز مشکاتیان و اجرای گروه عارف گوش دهید.

 

 


 

دوست عزیزم تهمینه (مدیر وبلاگ پارس آوا) در رابطه با دستگاه چهار گاه مطالبی را از قول استادش نوشته بود که خواندن این مطالب هم خالی از لطف نیست.

 

 

طبق نظر ميرزا عبدالله چهارگاه يكي از هفت دستگاه اصلي رديف موسيقي ايران است. چهارگاه دستگاهي است منحصر به فرد از اين نظر كه مي توان گفت روح فرهنگ ايراني در چهارگاه متجلي است .

از آنجا كه ايرانيان باستان مردماني بودند سخت كوش در زندگي و اين سخت كوشي و عدم راحت طلبي در تمام شئونات زندگي آنها رسوخ پيدا كرده بود روح سلحشوري و جنگاوري با دشمن از ويژگي هاي ايرانيان باستان بوده . موسيقي اين حالات در چهارگاه متجلي است. گوشه هاي درآمد،حصار،رجز(ارجوزه) مؤيد اين نظر است كه گوشه هايي هستند كاملا حماسي اما در كنار اين خصلت عشق هم در اين دستگاه جاي پايي دارد . گوشه ي زابل تمنايي است از عاشق به معشوق و گوشه ي منصوري شايد گلايه ي عاشق است از معشوق .  به هر جهت روح ايراني در دستگاه چهارگاه كاملا هويدا است .

 من به جرات ميگويم اگر كسي ايران را ميخواهد بشناسد بايد موسيقي آن و به خصوص دستگاه چهارگاه را بشناسد . از نظر تئوري و علمي هم هرگاه درجات دوم و ششم گام بزرگ ( ماهور ) ربع پرده كم شود ماهور به چهارگاه تغيير ملودي ميدهد . درجات تونيك آنها يكي است و جالب اين كه چهارگاه هم مانند ماهور از دو دانگ مساوي و يك پرده ميان دانگ تشكيل شده است .

 

 

دو (2/1 پرده) سي (4/5 پرده) (كرن) لا(4/3 پرده) سل (1 پرده) فا (2/1 پرده) مي (4/5 پرده) (كرن)ر ) ۳/۴پرده) دو

                 دانگ دوم                           ميان دانگ                     دانگ اول

 

 

بعضي از گوشه هاي دستگاه ماهور‌( راك ها ) حالت چهارگاه را در ابتداي ملودي خود تداعي مي كنند . موسيقي دان هاي قديم معتقد بودند كه گرفتن پرده هاي نوا ،‌راست پنجگاه و چهارگاه براي خوانندگان مشكل است صحيح هم مي باشد چون دستگاه چهارگاه نزديكي ملوديك به دستگاه سه گاه دارد و گوشه هاي آنها در بيشتر موارد اسامي مشترك دارند مانند: زابل،مويه،مخالف،هدي،پهلوي،رجز،حصار .

 

پ.ن: شرمنده ام از عزیزانی که توی این مدت که نبودم سر زدن و نظر دادن و از دست یک سری از دوستان هم گله مند که وبلاگ رو به دستشون سپرده بودم ولی ... بگذریم...

یک تشکر جانانه هم به دوست عزیزم سعید (مدیر وبلاگ مضراب) بدهکارم چون فقط اون بود که درخواست من رو اجابت کرد.

در آخر هم فقط واسم دعا کنید... یا حق

 

+ نوشته شده در  دوشنبه پانزدهم خرداد 1385ساعت 14:42  توسط مهدي مختاری   |